بررسی جرم نشر اکاذیب در حقوق ایران

نشر اکاذیب به معنای اشاعه اخبار دروغ و غیر واقعی و نسبت دادن این اخبار به دیگری است که تحت شرایطی قانون گذار محترم مبادرت به جرم انگاری و تعیین کیفر کرده است. در این مطلب از همراه آرمانی به بررسی تمامی موارد مرتبط با نشر اکاذیب و مجازات آن می پردازیم.

ماده قانونی نشر اکاذیب کدام است؟

با توجه به ماده ۶۹۸ قانون مجازات اسلامی جرم نشر اکاذیب به این تعریف آمده است:

«هرکس به قصد اضرار به غیر یا تشویش اذهان عمومی یا مقامات رسمی به وسیله نامه یا شکواییه یا مراسلات یا عرایض یا گزارش یا توزیع هر گونه اوراق چاپی یا خطی با امضا یا بدون امضا اکاذیبی اظهار کند یا با همان مقاصد اعمالی را بر خلاف حقیقت راساً یا به عنوان نقل قول به شخص حقیقی یا حقوقی یا مقامات رسمی تصریحاً یا تلویحاً نسبت دهد، اعم از اینکه از طریق مزبور به نحوی از انحا ضرر مادی یا معنوی به غیر وارد شود یا خیر، علاوه بر اعاده حیثیت در صورت امکان، باید به حبس از دو ماه تا دو سال یا شلاق تا ۷۴ ضربه محکوم شود.»

جرم نشر اکاذیب چیست و چه ارکانی دارد؟

اولین رکن انتشار موارد دروغ و غیر واقعی که قانون گذار با عنوان نشر اکاذیب از آن یاد می کند، لزوم داشتن انگیزه مجرمانه و قصد ضرر رساندن به دیگری است که عنوان “دیگری” هم اشخاص عادی جامعه و هم مقامات رسمی و اشخاص صاحب منزلت در اجتماع را در بر می گیرد. صرف کذب بودن کافی نیست؛ بلکه قابلیت اضرار و تشویش اذهان عمومی ضروری است در نشر مضامین خلاف واقع لحاظ گردد. در صورت سردرگمی در این مسائل و نیازمندی به کمک می توانید با بهترین مشاور حقوقی در تهران مشورت کنید.

انتشار مضامین دروغ موکدا باید به انگیزه آسیب به حیثیت اجتماعی و جایگاه شخص باشد و بنابراین در صورت عدم وجود این انگیزه مجرمانه عنصر روانی جرم پیش رو مخدوش است. بسیار دیده شده است که فردی با به اشتراک گذاشتن مضامین دروغ به قصد تخریب جایگاه و مقبولیت یک مقام رسمی دولتی یا غیر دولتی اما محبوب در سطح جامعه مبادرت به مخدوش ساختن ذهنیت افراد به آن مقام و شخص کرده است که قانون گذار برای پیش گیری از این موضوع کیفر درخور درنظر گرفته است.

نشر اکاذیب شفاهی یعنی چه؟

قانون‌گذاران در ایران به طور خاص به انتشار مطالب دروغین به صورت شفاهی اشاره نکرده‌اند. برای مثال، اگر یک برنامه تلویزیونی با میلیون‌ها بیننده، اطلاعات نادرست را منتشر کند، در حال حاضر هیچ قانونی برای برخورد با آن وجود ندارد. این موضوع باعث نگرانی بسیاری از منتقدان شده و آن‌ها معتقدند که باید اقداماتی برای رفع این ابهام انجام شود.

در این راستا، قانون‌گذار با افزودن عبارت «… یا به هر وسیله دیگر…» در ماده ۶۹۷ قانون مجازات اسلامی به دنبال حل این مشکل بوده است. در حال حاضر، نشر اکاذیب عمدتاً در قالب مطالب کتبی تحت پیگرد قانونی قرار می‌گیرد.

ماده ۶۹۷ قانون مجازات اسلامی:

(اصلاحی ۱۳۹۹/۰۲/۲۳)- هر کس به وسیله اوراق چاپی یا خطی یا به وسیله درج در روزنامه و جرائد یا نطق در مجامع یا به هر وسیله دیگر به کسی امری را‌ صریحاً نسبت دهد یا آن‌ها را منتشر نماید که مطابق قانون آن امر جرم محسوب می ‌شود و نتواند صحت آن اسناد را ثابت نماید جز در مواردی که‌ موجب حد است به جزای نقدی درجه شش محکوم خواهد شد.

تبصره – در مواردی که نشر آن امر اشاعه فحشا محسوب گردد هر چند بتواند صحت اسناد را ثابت نماید مرتکب به مجازات مذکور محکوم خواهد شد. (منبع)

جرم نشر اکاذیب در فضای مجازی

با تصویب قانون جرایم رایانه‌ای در سال ۱۳۸۸، نشر اکاذیب از طریق فضای مجازی نیز جرم‌انگاری شده است. طبق ماده ۱۸ این قانون، هر کس به وسیله سامانه‌های رایانه‌ای یا مخابراتی (مانند اینترنت و تلفن همراه) اطلاعات نادرستی منتشر کند، به مجازات جرم نشر اکاذیب رایانه ای محکوم خواهد شد.

ماده ۱۸ قانون جرائم رایانه ای:

هر کس به قصد اضرار به غیر یا تشویش اذهان عمومی یا مقامات رسمی به وسیله سامانه رایانه‌ای یا مخابراتی اکاذیبی را منتشر نماید یا در دسترس دیگران قرار دهد یا با همان مقاصد اعمالی را بر خلاف حقیقت، رأساً یا به عنوان نقل قول، به شخص حقیقی یا حقوقی به طور صریح یا تلویحی نسبت دهد، اعم از اینکه از طریق یادشده به نحوی از انحاء ضرر مادی یا معنوی به دیگری وارد شود یا نشود، افزون بر اعاده حیثیت (در صورت امکان)، به حبس از نود و یک روز تا دو سال یا جزای نقدی از پنج میلیون (۵.۰۰۰.۰۰۰) ریال تا چهل میلیون (۴۰.۰۰۰.۰۰۰) ریال یا هر دو مجازات محکوم خواهدشد. (منبع)

برای مثال، اگر فردی در اینستاگرام خبری نادرست مبنی بر عدم حضور شهردار در منطقه سیل‌زده منتشر کند و این خبر باعث خدشه‌دار شدن وجهه اجتماعی شهردار شود، این کار به عنوان نشر اکاذیب رایانه‌ای محسوب می‌شود.

عنصر معنوی در جرم نشر اکاذیب

برای این‌که عملی به عنوان نشر اکاذیب شناخته شود، دو عنصر مهم باید وجود داشته باشد:

1. علم به نادرستی مطالب: فرد باید آگاه باشد که اطلاعاتی که منتشر می‌کند نادرست و خلاف واقعیت است.
2. عمد در انتشار مطالب: فرد باید قصد داشته باشد که این مطالب را با هدف خاصی منتشر کند. این هدف می‌تواند تشویش اذهان عمومی، ضرر زدن به فرد یا خدشه‌دار کردن آبروی افراد باشد.

به طور ساده، اگر فردی ادعا کند که از یک تاریخ مشخص، عبور از تونل‌های شهری نیاز به پرداخت عوارض دارد، در حالی که چنین قانونی وجود ندارد، این ادعا به عنوان نشر اکاذیب تلقی می‌شود. در اینجا، قصد فرد از گفتن این مطلب، تشویش اذهان عمومی است و حتی اگر به کسی ضرری وارد نشود، باز هم این کار جرم محسوب می‌شود و مشمول ماده ۶۹۸ قانون مجازات اسلامی خواهد بود.

نشر اکاذیب و سوءنیت خاص

نشر اکاذیب یک جرم مطلق محسوب می‌شود؛ یعنی حتی اگر فرد به دیگران ضرر نرساند، باز هم عمل او جرم است. اما در این جرم، سوءنیت خاص نیز مورد توجه قرار می‌گیرد. فرد باید قصد مشخصی از نشر اخبار غیرواقعی داشته باشد؛ این قصد می‌تواند تشویش اذهان عمومی، آسیب رساندن به فرد یا مقامات رسمی باشد.

مجازات جرم نشر اکاذیب چیست؟

ماده ۶۹۸ قانون مجازات اسلامی برای نشر اکاذیب مجازات‌هایی تعیین کرده است. طبق این ماده، فردی که اکاذیب منتشر کند، به یکی از مجازات‌های زیر محکوم می‌شود:

• حبس از ۲ ماه تا ۲ سال
• شلاق تا ۷۴ ضربه

دادگاه در این زمینه اختیار دارد که یکی از این دو مجازات را انتخاب کند. همچنین اگر اکاذیب منتشر شده به آبروی فرد آسیب زده باشد، دادگاه موظف است اقداماتی برای بازگرداندن اعتبار فرد انجام دهد. این اقدامات ممکن است شامل درج حکم در روزنامه و جبران حیثیت فرد آسیب‌دیده باشد.

قابل گذشت بودن جرم نشر اکاذیب

بر اساس قانون، بسیاری از جرایم غیرقابل گذشت هستند، اما در ماده ۱۰۳ قانون مجازات اسلامی، نشر اکاذیب مانند جرایمی مثل کلاهبرداری اینترنتی به عنوان یک جرم قابل گذشت تعریف شده است. به این معنی که اگر شاکی خصوصی (فردی که به او ضرر رسیده) شکایتی ارائه ندهد، پیگیری قانونی متوقف می‌شود.

103 قانون مجازات اسلامی:

تفاوت نشر اکاذیب با افترا

نشر اکاذیب و افترا دو جرم متفاوت هستند که اغلب با هم اشتباه گرفته می‌شوند. افترا به معنای نسبت دادن جرمی به فرد دیگر است که در واقعیت انجام نشده. به عنوان مثال، اگر فردی ادعا کند که فلان مسئول رشوه گرفته است، اما این اتهام ثابت نشده باشد، این کار افترا محسوب می‌شود.

در مقابل، نشر اکاذیب به معنی نسبت دادن مطالب نادرست و غیرواقعی است که ممکن است حتی جنبه جرم نداشته باشد. مثلاً اگر شایعه‌ای پخش شود که فلان مسئول فرزندانش را برای تحصیل به خارج از کشور فرستاده، این موضوع جرم نیست اما به دلیل نادرست بودن، نشر اکاذیب محسوب می‌شود.

بیشتر بخوانید: وکیل مهریه متخصص در مشاوره و پیگیری حقوقی مسائل مربوط به مهریه است و به افراد کمک می‌کند تا حقوق خود را در این زمینه احقاق کنند.

سایر روش‌های نشر اکاذیب

نشر اکاذیب تنها به گفتار یا نوشتار محدود نمی‌شود. نوشتن مطالب نادرست روی دیوارهای عمومی، ترسیم کاریکاتورها و تصاویر جعلی نیز می‌تواند از مصادیق این جرم باشد. به عبارت دیگر، هر نوع انتقال اطلاعات نادرست، چه به صورت نوشتاری و چه تصویری، تحت عنوان نشر اکاذیب قابل پیگیری است.

نشر اکاذیب و مجازات در جرایم مطبوعاتی

نشر اکاذیب در مطبوعات نیز جرم تلقی می‌شود. طبق بند ۱۱ ماده ۶ قانون مطبوعات، رسانه‌هایی که دارای مجوز فعالیت هستند، حق انتشار شایعات و اطلاعات نادرست را ندارند. اگر این کار انجام شود، مدیرمسئول رسانه باید در دادگاه کیفری پاسخگو باشد.

رسیدگی به جرایم مطبوعاتی با حضور هیأت منصفه و به صورت علنی در دادگاه کیفری انجام می‌شود. همچنین فردی که در مطبوعات مورد تهمت قرار گرفته، حق دارد به رسانه مذکور پاسخ دهد و رسانه نیز موظف است این پاسخ را به صورت رایگان و در همان صفحه چاپ کند.

جمع بندی و سوالات

نشر اکاذیب در قوانین ایران به عنوان یک جرم جدی شناخته شده است و برای آن مجازات‌های مختلفی از جمله حبس و جریمه نقدی در نظر گرفته شده است. این جرم می‌تواند به صورت نوشتاری، گفتاری یا تصویری انجام شود و حتی در فضای مجازی نیز جرم محسوب می‌شود. قوانین مختلفی برای جلوگیری از انتشار شایعات و اطلاعات نادرست وجود دارد و افرادی که به این عمل اقدام می‌کنند، باید در دادگاه پاسخگو باشند.

محدثه رفیعی

محدثه رفیعی هستم. پنج سال سابقه تولید محتوا در زمینه مسائل حقوق دارم.  در حال حاضر محتواهای یونیک، باکیفیت و مخاطب پسند برای موسسه همراه آرمانی را می نویسم. امیدوارم بتونم در زمینه مسائل حقوقی کمک کنم. خوشحال میشم نظراتتان را در مورد محتواها با من به اشتراک بگذارید.